Krasnobród – historia miasta

Dokład­na data pow­sta­nia Kras­no­bro­du nie jest znana, choć, jak twierdzą niek­tórzy badacze, nazwa miejs­cowoś­ci może wskazy­wać na jej późnośred­niowieczny rodowód. Powszech­nie przyj­mu­je się, iż Kras­no­bród został założony praw­dopodob­nie ok. połowy XVI wieku, z pewnoś­cią nie później niż w 1576 roku, jako ośrodek hand­lowo-rzemieśl­niczy dla rozległych włoś­ci obe­j­mu­ją­cych kilka­naś­cie wsi.Położe­nie przy szlaku hand­lowym z Krakowa do Kijowa sprzy­jało roz­wo­jowi osady, zamieszki­wanej początkowo przez lud­ność pol­ską wyz­na­nia rzym­skoka­tolick­iego, z niewielkim odsetkiem pra­wosławnych Rus­inów. Praw­dopodob­nie już w 2 połowie XVI wieku, a z całą pewnoś­cią po 1576 roku, zaczęła się tu osied­lać lud­ność żydows­ka.

Spis treś­ci:

1. HISTORIA
2. Pier­wszy zapis
3. Nazwa
4. Charak­ter
5. Przy­wilej loka­cyjny
6. Pieczęć, herb
7. Pra­wo miejskie
8. Przy­wile­je
9. Przy­należność admin­is­tra­cyj­na i zmi­any granic
10. Dane demograficzne
11. Kalen­dar­i­um
12. INSTYTUCJE WYZNANIOWE
13. Parafia rzym­skoka­tolic­ka w Kras­no­brodzie
14. Insty­tuc­je koś­cielne innych wyz­nań
15. Inne obiek­ty o charak­terze obrzę­dowym i kul­towym
16. Szkoły o charak­terze wyz­nan­iowym
17. INSTYTUCJE ŚWIECKIE
18. URBANISTYKA
19. ETNOGRAFIA
20. Wykaz zabytków architek­tu­ry ludowej
21. Sztu­ka ludowa, rękodzieło, rzemiosło i zaję­cia lud­noś­ci
22. Twór­cy ludowi
23. Mniejs­zoś­ci nar­o­dowe
24. ZABYTKI BUDOWNICTWA I ARCHITEKTURY
25. ZABYTKI RUCHOME
26. WARTOŚCI NIEMATERIALNE
27. MUZEA – ARCHIWALIA – KSIĘGOZBIORY – KOLEKCJE PRYWATNE
28. Lit­er­atu­ra

HISTORIA

Przy­puszcza się, że prawa miejskie magde­burskie Kras­no­bród otrzy­mał w 1576 roku (lub – jak poda­ją niek­tóre źródła – wcześniej, tj. w 1572), od króla Zyg­mun­ta III Wazy, najpraw­dopodob­niej dzię­ki staran­iom ówczes­nego właś­ci­ciela dóbr – Andrze­ja Fir­le­ja. Wraz z nadaniem praw miejs­kich Kras­no­bród dostał od króla przy­wilej na orga­ni­zowanie sześ­ciu jar­marków rocznie oraz coty­god­niowych targów we wtor­ki. Praw­dopodob­nie w 2 połowie XVI wieku w mieś­cie została ery­gowana parafia rzym­skoka­tolic­ka.

Po śmier­ci Andrze­ja Fir­le­ja Kras­no­bród otrzy­mała w posagu jego cór­ka, Anna, która w 1578 roku poślu­biła Andrze­ja Leszczyńskiego. W lat­ach 1578–1631 mias­to należało do Leszczyńs­kich, zaś w późniejszych lat­ach – do Lip­s­kich, a następ­nie do Zamoys­kich, którzy w 1664 roku z Janowa Ordy­nack­iego (obec­nie Janów Lubel­s­ki) sprowadzili do mias­ta dominikanów.

Od 1585 roku w Kras­no­brodzie dzi­ałał zbór kalwińs­ki, założony przez Andrze­ja Leszczyńskiego. W 1595 roku Leszczyńs­ki odd­ał na potrze­by zboru dzi­ała­ją­cy w mieś­cie drew­ni­any koś­ciół parafi­al­ny. Od 2 połowy XVI wieku do lat 70. XVII wieku Kran­so­bród stał się sil­nym ośrod­kiem protes­tantyz­mu. Dzi­ałały tu cenione szkoły kalwińskie, zaś w lat­ach 1595, 1638, 1642 i 1647 w Kras­no­brodzie odby­wały się syn­ody kalwińskie.

W sierp­niu 1640 roku w lesie, w pobliżu mias­ta, mieszkań­cowi wsi Szarowola, chore­mu na „opę­tanie” Jakubowi Ruszczykowi, objaw­iła się Mat­ka Boska. Zgod­nie w zalece­niem NMP, w miejs­cu tym wybu­dowano kapliczkę, a nieco później koś­ciół, prze­ję­ty przez dominikanów.

W 1671 roku Kras­no­bród wszedł w posi­adanie Jana Stanisława Amo­ra Tarnowskiego i jego żony Zofii Bar­bary z Dąbrow­icy. W 1673 r. znieśli oni kalwinizm, a dawny koś­ciół parafi­al­ny pełnią­cy funkcję zboru, przekaza­li dominikanom. W dniu 29 czer­w­ca 1679 roku bp chełm­s­ki, Stanisław Świę­ci­c­ki, przy­wró­cił koś­ciołowi prawa parafi­alne, a dusz­pasterst­wo przekazał dominikanom.

Po 1671 roku, w miejs­cu starego dworu z XVI wieku, Tarnows­cy wybu­dowali okaza­ły dwór otoc­zony parkiem. Zespół dwors­ki rozwi­jał się na zachód od mias­ta, w miejs­cu zwanym Podza­mek, nad stawem utwor­zonym z rozlewiska rze­ki Wieprz. W późniejszym okre­sie pałac w Podzamku był miejscem spotkań Marii Kaz­imiery Zamoyskiej (późniejszej Marysień­ki Sobieskiej) z Janem Sobieskim, który – wg miejs­cowych przekazów – w maju 1668 roku i czer­w­cu 1671 roku pisał stąd listy do ukochanej. W kras­no­brodzkim pałacu prze­by­wali też m.in. król Stanisław Leszczyńs­ki i August II Moc­ny. Pałac na Podzamku, wielokrot­nie prze­bu­dowywany, stanowi obec­nie siedz­ibę sana­to­ri­um reha­bil­i­ta­cyjnego dla dzieci.

W 1648 roku Kras­no­bród został zniszc­zony i splądrowany przez wojs­ka koza­ck­ie pod wodzą Bohdana Chmiel­nick­iego. W 2 połowie XVII wieku na mias­to wielokrot­nie najeżdżali Tatarzy i Koza­cy Doroszen­ki. Spalony pod­czas jed­nego z najazdów drew­ni­any koś­ciół, został odbu­dowany w lat­ach 1690–1699, z fun­dacji Marii Zamoyskiej. Niedłu­go potem w pobliżu mias­ta rozpoczę­to budowę klasz­toru dominikanów, wokół którego pow­stała wieś nazwana później Pod­klasz­torem. W 2 połowie XVII wieku, na skutek cud­ownych objaw­ień Mat­ki Boskiej z 1640 r., a także dzię­ki cud­owne­mu obrazkowi Mat­ki Boskiej w koś­ciele dominikanów, Kras­no­bród stał się celem licznych piel­grzymek i cen­trum kul­tu maryjnego.

W 1763 roku Kras­no­bród otrzy­mał potwierdze­nie praw miejs­kich magde­burs­kich od króla Augus­ta III. W tym cza­sie w mieś­cie zna­j­dowały się: mag­is­trat usy­tuowany na czworokąt­nym rynku, murowany koś­ciół katolic­ki, drew­ni­ana cerkiew, dzi­ała­ją­ca co najm­niej od 1750 roku, przez­nac­zona dla niewielkiej grupy mieszka­jącej tu lud­noś­ci pra­wosławnej, a także murowana syn­a­goga.

W 1772 roku Kras­no­bród znalazł się w zaborze aus­tri­ackim, w 1809 roku został włąc­zony do Księst­wa Warsza­wskiego, a w 1815 roku – do Królest­wa Pol­skiego. W cza­sie pow­sta­nia listopad­owego gro­madzili się tutaj pow­stań­cy, z których część wzięła udzi­ał w obronie Zamoś­cia, a część przeszła przez kor­pus gen. Józe­fa Dwer­nick­iego. W cza­sie pow­sta­nia sty­czniowego, 24 mar­ca 1863 roku, odd­zi­ał pow­stańczy Marci­na Lelewela-Borelowskiego stoczył w pobliżu kapl­i­cy św. Rocha krwawą bitwę z Moskala­mi. Po upad­ku pow­sta­nia, w ramach restrykcji, car ode­brał Kras­no­brodowi prawa miejskie (przy­wró­cono je dopiero w 1995 roku) i dokon­ał kasaty zakonu dominikanów.

W 1874 roku mias­to i całe dobra kras­nos­tawskie przeszły na włas­ność rodu Nos­titz-Jack­ows­kich. W późniejszym okre­sie były w posi­ada­niu Mycews­kich, a od 1880 roku należały do rodu Fudakows­kich. Ostat­nim właś­ci­cielem był sen­a­tor II RP Kaz­imierz Fudakows­ki.

Jesienią 1860 roku Kras­no­bród przeżył wiel­ki nalot szarańczy, który całkowicie zniszczył okoliczne uprawy. W 1870 roku w mieś­cie wybu­dowano nową cerkiew murowaną, która zastąpiła starą cerkiew drew­ni­aną.

Mieszkań­cy Kras­no­bro­du utrzymy­wali się głównie z rol­nict­wa. Rozwi­jało się tu także rzemiosło(szew­cy, kraw­cy, piekarze, kra­marze, tkacze, blacharze, zduni, murarze) oraz han­del, którym zaj­mowała się prze­ważnie lud­ność żydows­ka. Pod koniec XVIII i na początku XIX wieku w Kras­no­brodzie rozwi­jało sięgar­ncar­st­wo i meblarst­wo. Dzi­ałały tu wów­czas fab­ry­ki kafli i gontów, fab­ry­ka mebli gię­tych, a także wytwór­nia paty­czków do zapałek.

Pod koniec XIX wieku, w 1884 roku Kras­no­bród stał się słyn­ny dzię­ki założe­niu tu przez dr. Alfre­da Rosę jed­nego z pier­wszych w Europie sana­toriów prze­ci­w­gruźliczych. Stosowano w nim preparaty lecznicze, których głównym skład­nikiem było kobyle mleko. Sana­to­ri­um cieszące się początkowo dużym powodze­niem wśród pac­jen­tów z całej Europy, upadło z powodu braku dogod­nych połączeń komu­nika­cyjnych.

W cza­sie I wojny świa­towej, 26 czer­w­ca 1915 roku, w Kras­no­brodzie została stoc­zona bit­wa Aus­tri­aków z Ros­jana­mi, w cza­sie której została zniszc­zona rezy­denc­ja na Podzamku. Po ode­jś­ciu Ros­jan Kras­no­bród znalazł się pod oku­pacją Aus­tri­aków, którzy – prowadząc poli­tykę eksploat­acji mias­ta – doprowadzili je do upad­ku gospo­dar­czego.

W cza­sie kam­panii wrześniowej Kras­no­bród kilka­krot­nie prze­chodz­ił z rąk do rąk. W wyniku niemieck­iego bom­bar­dowa­nia w dniu 5 wrześ­nia 1939 roku, znacz­na część Kras­no­bro­du spłonęła. Mias­to zostało niemal całkowicie zniszc­zone w ciągu kole­jnych dni, na skutek toczą­cych się tu walk. Pod koniec wrześ­nia Kras­no­bród zajęli Sowieci, a kil­ka dni później – Niem­cy. W lat­ach oku­pacji Kras­no­bród był ważnym ośrod­kiem ruchu oporu. W mieś­cie i okoli­cach przeprowad­zono wiele akcji par­tyzanc­kich, miały tu także miejsce liczne egzekuc­je i mordy na pol­skiej i żydowskiej lud­noś­ci cywilnej.

Latem 1942 roku rozpoczęła się lik­widac­ja get­ta w Kras­no­brodzie. Część kras­no­brodz­kich Żydów została wów­czas wywieziona do obozu zagłady w Bełżcu. W październiku 1942 roku Niem­cy rozstrze­lali ok. tysią­ca Żydów, a kole­jne dwa tysiące zostało wysłanych do Zamoś­cia. Hitlerow­cy zniszczyli też wów­czas miejs­cową syn­a­gogę i cmen­tarz. Wios­ną 1943 roku hitlerow­cy spa­cy­fikowali Kras­no­bród, zaś na początku lip­ca tego samego roku wysiedlili więk­szość pozostałych mieszkańców osady. Kras­no­bród został wyz­wolony 22 lip­ca 1944 roku przez Armię Czer­woną.

Lata powo­jenne to okres odbu­dowywa­nia osady ze zniszczeń wojen­nych. W lat­ach 50. utwor­zono w Kras­no­brodzie sana­to­ri­um dla dzieci reumaty­cznych, zaś w lat­ach 70. XX wieku rozpoczął się rozwój osady jako ośrod­ka turysty­czno-wypoczynkowego, a nieco później – także uzdrowiskowego.

Pier­wszy zapis

Najs­tarszym zachowanym źródłem pisanym doty­czą­cym Kras­no­bro­du jest pochodzą­cy z 1576 roku przy­wilej loka­cyjny, nadany dzię­ki staran­iom Andrze­ja Fir­le­ja, ówczes­nego właś­ci­ciela osady.
Kras­no­bród jest też wzmi­ankowany w doku­men­tach z 1595 roku, doty­czą­cych syn­odu kalwinów.

Nazwa

Nazwa Kras­no­bród do niedaw­na wys­tępu­ją­ca jeszcze w postać „Kras­ny­bród”, jest tzw. złoże­niem, zal­iczanym – z punk­tu widzenia znaczeniowego – do grupy nazw topograficznych. Nazwa skła­da się z dwu członów: „kras­no” (pię­kno, uro­da) oraz „bród” (płytkie miejsce w rzece, przez które moż­na prze­jść lub prze­jechać). Zespole­nie „Kras­no­bród / Kras­ny­bród” odnosi się do właś­ci­woś­ci terenu, mal­own­iczego pod wzglę­dem fizjo­graficznym, położonego nad rzeką (Wieprzem).

Charak­ter

Założony praw­dopodob­nie jako osa­da, lokowany jako mias­to w 2 połowie XVI wieku, praw­dopodob­nie w 1576 roku przez Andrze­ja Fir­le­ja. Założe­nie rozwi­jało się wokół zespołu pała­cowego, ulokowanego w miejs­cu o nazwie Podza­mek. Choć nie ma na to żad­nych dowodów his­to­rycznych, topon­im ten wskazy­wać może, iż ist­ni­ał tu wcześniej dwór lub niewiel­ki zamek o charak­terze obron­nym.

Przy­wilej loka­cyjny

Dokład­na data założe­nia osady nie jest znana. Udoku­men­towana his­to­ria miejs­cowoś­ci się­ga 1576 roku, kiedy to Kras­no­bród został lokowany jako mias­to zapewne przez Andrze­ja Fir­le­ja.

Pieczęć, herb

W 1761 roku, w akcie odnowienia – zagin­ionego na skutek wojen – prawa magde­burskiego,król August III ustanow­ił znak dla pieczę­ci mias­ta w formie dużej litery „K”.
Pra­wo miejskie

Dokład­na data otrzy­ma­nia praw miejs­kich nie jest znana. Przy­puszcza się, że prawa miejskie magde­burskie Kras­no­bród otrzy­mał po raz pier­wszy w 1576 roku, dzię­ki staran­iom ówczes­nego właś­ci­ciela dóbr – Andrze­ja Fir­le­ja. Wraz z przy­wile­jem lokacji na praw­ie magde­burskim, król Zyg­munt III Waza, nadał mias­tu wów­czas także przy­wilej orga­ni­zowa­nia sześ­ciu jar­marków rocznie oraz tygod­niowych targów. Potwierdze­nie prawa miejskiego miało miejsce w 1702 roku za Augus­ta II, a następ­nie – w 1761 roku, kiedy to król August III dokon­ał ponownego nada­nia mias­tu prawa magde­burskiego. Kras­no­bród został pozbaw­iony praw miejs­kich w 1868 roku, w ramach represji po pow­sta­niu sty­czniowym, odzyskał je w 1995 roku.

Przy­wile­je

W 1576 roku, dzię­ki staran­iom Andrze­ja Fir­le­ja, król Zyg­munt III Waza, nadał mias­tu pra­wo magde­burskie wraz z przy­wile­jem na orga­ni­zowanie sześ­ciu jar­marków rocznie oraz tygod­niowych targów we wtor­ki. Pra­wo urządza­nia targów potwierd­zone zostało przy­wile­jem króla Augus­ta II, z 9 sty­cz­nia 1702 roku, a następ­nie – po zaginię­ciu doku­men­tów w cza­sie wojen XVII wieku – kole­jnym przy­wile­jem króla Augus­ta III w 1761 roku.Trady­c­ja targów wtorkowych przetr­wała do dnia dzisiejszego.
Przy­należność admin­is­tra­cyj­na i zmi­any granic

W wyniku pier­wszego rozbioru Pol­s­ki, w 1772 roku Kras­no­bród wszedł w skład zaboru aus­tri­ack­iego, a w 1809 roku do Księst­wa Warsza­wskiego. Po Kon­gre­sie Wiedeńskim w 1815 roku Kras­no­bród wszedł w skład obwodu zamo­jskiego Królest­wa Pol­skiego. Do cza­sów reformy admin­is­tra­cyjnej w 1999 roku należał on do wojew­ództ­wa zamo­jskiego. Od 1 sty­cz­nia 1999 roku należy do powiatu zamo­jskiego w wojew­ództwie lubel­skim.
Dane demograficzne

Lud­ność Kras­no­bro­du (1827–1921)

Rok	Ogół mieszkańców	Licz­ba chrześ­ci­jan	Licz­ba Żydów
1827	973	549	424 (43,5%)
1860	1268	782	486 (40%)
1865	1454	526	928 (63,6%)
1884	1607	568	1039 (76%)
1897	1817	439	1378 (76%)
1904	2376	875	1501 (63,1%)
1921	2036	888	1148 (56,4%)

Obec­nie mias­to liczy pon­ad 3 tys. mieszkańców.
Kalen­dar­i­um

1576 – lokac­ja Kras­no­bro­du jako mias­ta na praw­ie magde­burskim przez króla Zyg­mun­ta III Wazę, wraz z przy­wile­jem sześ­ciu jar­marków rocznie i coty­god­niowych targów, praw­dopodob­nie dzię­ki staran­iom Andrze­ja Fir­le­ja.
1576 (lub wcześniej) – osiedle­nie się Żydów w Kras­no­brodzie.
1578 – mias­to wchodzi w posi­adanie rodu Leszczyńs­kich poprzez małżeńst­wo Anny, cór­ki Andrze­ja Fir­le­ja, z Andrze­jem Leszczyńskim.
1585 – założe­nie w mieś­cie zboru kalwińskiego z inic­jaty­wy Andrze­ja Leszczyńskiego, który sam przyjął kalwinizm.
1595 – przekazanie przez Leszczyńskiego budynku koś­cioła parafi­al­nego na potrze­by zboru kalwińskiego.
1595 – I syn­od kalwińs­ki w Kras­no­brodzie (kole­jne w lat­ach 1638, 1642 i 1647).
1631 – mias­to prze­chodzi na włas­ność rodu Lip­s­kich.
1640 – objaw­ie­nie się Mat­ki Boskiej mieszkań­cowi Szarowoli Jakubowi Ruszczykowi. W miejs­cu objaw­ienia zosta­je wys­taw­iona figu­ra NMP.
1647 – w Kras­no­brodzie odby­wa się ostat­ni syn­od kalwińs­ki, pod dyrekcją Władysława Leszczyńskiego.
1647 – Kras­no­bród sta­je się włas­noś­cią Zamoys­kich.
1648 – najazd Koza­ków i Tatarów, zniszcze­nie mias­ta, zniszcze­nie fig­ury NMP wys­taw­ionej w miejs­cu objaw­ień.
1649 – odnalezie­nie w miejs­cu objaw­ień obraz­ka przed­staw­ia­jącego NMP adoru­jącą dzieciątko Jezus. Leżą­cy w bło­cie i śniegu obrazek nie był zniszc­zony, co zostało uznane za cud. Księż­na Katarzy­na Zamoys­ka fun­du­je tu drew­ni­any koś­ciółek pw. Naw­iedzenia Najświęt­szej Marii Pan­ny, w którym zosta­je umieszc­zony cud­owny obrazek Mat­ki Boskiej, odtąd nazy­wanej Kras­no­brodzką. Zapoc­zątkowanie kul­tu NMP w Kras­no­brodzie.
23 lic­topa­da 1664 – Jan Zamoys­ki, woje­w­o­da san­domier­s­ki, wys­taw­ia doku­ment dają­cy pod­stawy prawne do założe­nia klasz­toru dominikańskiego w Kras­no­brodzie.
1664 – nowy koś­ciółek pw. Naw­iedzenia Najświęt­szej Marii Pan­ny, wybu­dowany z fun­dacji Jana Zamoyskiego w miejs­cu zniszc­zonej po raz kole­jny świą­tyni, zosta­je przekazany pod opiekę dominikanom.
1671 – potwierdze­nie prawdzi­woś­ci objaw­ień i kul­tu obraz­ka przez komisję biskupią.
1671 – Kras­no­bród wchodzi w posi­adanie Jana Stanisława Amo­ra Tarnowskiego i jego żony, Zofii Bar­bary z Dąbrow­icy.
1672 –1673 – najazdy Tatarów i Koza­ków Doroszen­ki, ponowne zniszcze­nie mias­ta.
1673 – Tarnows­cy znoszą w mieś­cie kalwinizm, a drew­ni­any zbór, będą­cy dawnym koś­ciołem katolickim, przekazu­ją dominikanom.
1680 – spale­nie drew­ni­anego koś­ciół­ka w lesie przez Tatarów.
1690 – rozpoczę­cie budowy koś­cioła murowanego, kon­sekrowanego w 1699 roku, z fun­dacji Marii Kaz­imiery Sobieskiej, wg pro­jek­tu Jana Michała Lin­ka.
1761 – potwierdze­nie prawa magde­burskiego przez króla Augus­ta III; ustanowie­nie znaku dla pieczę­ci mias­ta w formie dużej litery „K”; potwierdze­nie przy­wile­ju odby­wa­nia sześ­ciu jar­marków w roku i coty­god­niowych targów.
1772 – Kras­no­bród wszedł w skład zaboru aus­tri­ack­iego.
1809 – stał się częś­cią Księst­wa Warsza­wskiego.
1815 – Kras­no­bród wszedł w skład obwodu zamo­jskiego Królest­wa Pol­skiego.
1860 – wiel­ki nalot szarańczy, który całkowicie zniszczył okoliczne uprawy.
24 mar­ca 1863 – odd­zi­ał pow­stańczy Marci­na Lelewela-Borelowskiego, w okol­i­cy ist­niejącej obec­nie kapl­i­cy św. Rocha, stoczył krwawą bitwę z Moskala­mi.
1863 – utra­ta praw miejs­kich i her­bu (w ramach represji po pow­sta­niu sty­czniowym).
1864 – kasa­ta zakonu oo. dominikanów (w ramach represji po pow­sta­niu sty­czniowym), dusz­pasterst­wo parafii przyjęli księża diecez­jal­ni.
1870 – z inic­jaty­wy władz cars­kich, w Kras­no­brodzie została wybu­dowana duża cerkiew murowana, która zastąpiła starą cerkiew drew­ni­aną, sprzed 1750 roku.
1874 – mias­to i dobra kras­nos­tawskie prze­chodzą na włas­ność rodu Nos­titz-Jack­ows­kich.
1880 – Kras­no­bród zosta­je zaku­pi­ony przez Kaz­imierza Fudakowskiego.
1884 – z inic­jaty­wy ówczes­nych właś­ci­cieli mias­ta, rodziny Fudakows­kich, dr Alfred Rosse zakła­da w mieś­cie sana­to­ri­um prze­ci­w­gruźlicze (tzw. kumyso­log­iczne, w którym lec­zono preparata­mi na bazie kobylego mle­ka).
26 czer­w­ca 1915 – stoc­zona w Kras­no­brodzie bit­wa Aus­tri­aków z Ros­jana­mi, wskutek której została zniszc­zona rezy­denc­ja dziedz­i­ca Kaz­imierza Fudakowskiego, zna­j­du­ją­ca się na Podzamku.
5 wrześ­nia 1939 – w wyniku niemieck­iego bom­bar­dowa­nia spłonęła znacz­na część Kras­no­bro­du. Mias­to zostało niemal całkowicie zniszc­zone w ciągu kole­jnych dni, na skutek toczą­cych się tu walk (na tere­nie Kras­no­bro­du i okolicznych miejs­cowoś­ci miały miejsce dwie bitwy stoc­zone z Niem­ca­mi przez pol­s­kich żołnierzy z Armii Lublin, Kraków i Mod­lin).
19 wrześ­nia 1940 – pier­wsze aresz­towa­nia wśród kras­no­brodzkiej inteligencji przeprowad­zone przez Niem­ców.
1942 – lik­widac­ja get­ta w Kras­no­brodzie.
2 lutego 1943 – pacy­fikac­ja lud­noś­ci cywilnej Kras­no­bro­du przez Niem­ców.
Lip­iec 1943 – wysiedle­nie więk­szość pozostałych mieszkańców. Hitlerow­cy zniszczyli też wów­czas miejs­cową syn­a­gogę i cmen­tarz.
22 lip­ca 1944 – wyz­wole­nie Kras­no­bro­du przez Armię Czer­woną. Wraz z nade­jś­ciem Armii Czer­wonej rodz­i­na Fudakows­kich opuś­ciła pałac w Podzamku.
1950 – park i budyn­ki pała­cowe obe­j­mu­je Wojew­ódz­ki Wydzi­ał Zdrowia, który dokonu­je grun­townego remon­tu i orga­nizu­je tu Sana­to­ri­um Prze­ci­w­gruźlicze dla Dzieci, przek­sz­tał­cone w 1952 roku w Dom Zdrowia dla Dzieci.
1954–1957 – remont budynków pała­cowych, utworze­nie w nich Sana­to­ri­um Reha­bil­i­ta­cyjnego dla Dzieci Reumaty­cznych.
1971 – zosta­je odd­any do użytku tzw. Nowy Paw­ilon na 120 miejsc, dobu­dowany do pałacu.
1974 – zakończe­nie budowy zalewu na Wieprzu, początek roz­wo­ju Kras­no­bro­du jako ośrod­ka turysty­cznego.
1 sty­cz­nia 1995 – odzyskanie przez Kras­no­bród praw miejs­kich.
30 lip­ca 2002 – Rada Min­istrów wydała roz­porządze­nie w spraw­ie uzna­nia mias­ta Kras­no­bród za uzdrowisko kli­maty­czno-borowinowe.

INSTYTUCJE WYZNANIOWE

Parafia rzym­skoka­tolic­ka w Kras­no­brodzie

Parafia rzym­skoka­tolic­ka w Kras­no­brodzie została ery­gowana praw­dopodob­nie w 2 połowie XVI wieku. W 1595 roku ówczes­ny właś­ci­ciel mias­ta, Andrzej Leszczyńs­ki, przekazał ist­nieją­cy w mieś­cie niewiel­ki, drew­ni­any koś­ciół parafi­al­ny na potrze­by zboru kalwińskiego. W 1673 roku, gdy właś­ci­ciela­mi mias­ta byli Jan Stanisław Amor Tarnows­ki i jego żona Zofia Bar­bara z Dąbrow­icy, zbór został z powrotem przekazany kato­likom. 29 czer­w­ca 1679 roku biskup chełm­s­ki, Stanisław Świę­ci­c­ki, przy­wró­cił koś­ciołowi prawa parafi­alne, a dusz­pasterst­wo przekazał dominikanom, sprowad­zonym do mias­ta w 1664 roku przez Zamoys­kich. W 1673 roku budynek świą­tyni został zniszc­zony w trak­cie najaz­du Tatarów. W lat­ach 1690–1699 w jego miejs­cu został pobu­dowany nowy koś­ciół murowany, w sty­lu barokowym, wg pro­jek­tu Jana Michała Lin­ka, nad­wornego architek­ta Zamoys­kich. Funda­torką tej ist­niejącej do dziś budowli, będącej votum za uzdrowie­nie, jest Maria Kaz­imiera Sobies­ka. Kon­sekrac­ja nowego koś­cioła miała miejsce 12 sierp­nia 1699 roku, a dokon­ał jej biskup ormi­ańs­ki ze Lwowa, Stanisław Kotlińs­ki. W lat­ach 1767–1769 prze­bu­dowano fasadę świą­tyni. W późniejszych lat­ach budynek był kilka­krot­nie restau­rowany. Zniszc­zony częś­ciowo w cza­sie II wojny świa­towej, służył jako mag­a­zyn zbożowy. Po wojnie odremon­towany i prze­bu­dowany, został ostate­cznie przek­sz­tał­cony w sana­to­ri­um dla dzieci.

Początkowo Kras­no­bród należał do diecezji chełm­skiej, zaś po utworze­niu dekanatu zamo­jskiego, w XVII wieku znalazł się w jego grani­cach. Na przełomie XVIII i XIX wieku Kras­no­bród, wraz z całym okręgiem zamo­jskim, znalazł się w grani­cach diecezji prze­myskiej, by wejść później w skład diecezji lubel­skiej.
Teren parafii zamieszki­wali dawniej uni­ci, którzy posi­adali swo­je koś­cioły (m.in. Potoczek). Po kasa­cie unii, parafie unick­ie zamieniono na pra­wosławne, zmusza­jąc grekoka­to­lików do prze­jś­cia na pra­wosław­ie.

W okre­sie wojen napoleońs­kich dobra zna­j­du­jące się w skar­bcu koś­ciel­nym oraz vota wiszące przy cud­ownym obrazku NMP zostały zabrane na rzecz skar­bu państ­wa. W 1864 roku, w ramach represji za udzi­ał w pow­sta­niu sty­czniowym, rząd cars­ki przeprowadz­ił kasatę klasz­toru dominikańskiego w Kras­no­brodzie, zaś dusz­pasterst­wo w miejs­cowej parafii prze­jęli księża diecez­jal­ni.

Począwszy od połowy XVII wieku przy parafii ist­ni­ało arcy­bract­wo różań­cowe, zaś w późniejszym okre­sie zaczął dzi­ałać zakon św. Fran­cisz­ka. Obec­nie na tere­nie parafii dzi­ała­ją: Koła Żywego Różań­ca, Towarzyst­wo Przy­jaciół KUL, Legion Maryi, chór, Rada Parafi­al­na, KSM i parafi­al­ny zespół chary­taty­wny.
Na tere­nie parafii ist­nieje też Zgro­madze­nie Sióstr Najświęt­szego Imienia Jezus pod opieką Najświęt­szej Maryi Pan­ny Wspo­może­nia Wiernych.

Cmen­tarz parafi­al­ny
Cmen­tarz parafi­al­ny w Kras­no­brodzie został założony w lat­ach 40. XIX wieku na powierzch­ni ok. 6 ha. W lat­ach 80. XX wieku został ogrod­zony murem z kamienia józe­fowskiego. Na cmen­tarzu zna­j­du­je się mogiła pow­stańców sty­czniowych z 1863 roku, mogiły żołnier­skie z okre­su I wojny świa­towej, a także zbiorowe gro­by ok. tysią­ca żołnierzy poległych w cza­sie II wojny świa­towej. W cen­trum cmen­tarza zna­j­du­je się pom­nik z rzeźbą orła trzy­ma­jącego w dzio­bie wie­niec lau­rowy, upamięt­ni­a­ją­cy pow­stańców, którzy polegli w bitwach z wojska­mi rosyjski­mi w okre­sie od mar­ca 1863 do sty­cz­nia 1864 roku.

Inne obiek­ty sakralne ist­niejące na tere­nie parafii
Koś­ciół fil­ial­ny pw. św. Stanisława bm w Potoczku, z 1805 roku, wys­taw­iony z fun­dacji Tarnows­kich, pier­wot­nie greckoka­tolic­ki, w lat­ach 1875–1918 cerkiew pra­wosław­na, rekon­cyliowany w 1919 roku. Drew­ni­any, osza­lowany, wyposażony w ołtarz z obrazem Najświęt­szego Ser­ca Pana Jezusa. Obok koś­cioła dzwon­ni­ca i zbiorowa mogiła czter­dzi­es­tu mężczyzn rozstrze­lanych przez Niem­ców; odpust: św. Stanisława bm (niedziela po 8 maja).

Koś­ciół fil­ial­ny pw. Pod­wyższenia Krzyża św. w Łuszcza­czu wybu­dowany w lat­ach 70. XX wieku, rozbu­dowany w 1983 roku wg pro­jek­tu Zyg­mun­ta Nowa­ka z Tomas­zowa Lubel­skiego, poświę­cony 22 wrześ­nia 1985 roku przez bisku­pa lubel­skiego Bolesława Pyla­ka.

Koś­ciół fil­ial­ny pw. św. Stanisława Kost­ki w Hutkowie, drew­ni­any, wybu­dowany w 1923 roku, rozbu­dowany w 1983 roku, wg pro­jek­tu Euge­niusza Koby z Zamoś­cia, poświę­cony 22 wrześ­nia 1985 roku przez bisku­pa lubel­skiego Bolesława Pyla­ka; odpust: św. Stanisława Kost­ki.

Koś­ciół fil­ial­ny pw. św. Izy­do­ra w Maj­danie Małym, z 1983 roku, murowany, wg pro­jek­tu Zyg­mun­ta Nowa­ka z Tomas­zowa Lubel­skiego, poświę­cony 26 maja 1985 roku przez bisku­pa lubel­skiego Bolesława Pyla­ka.

Koś­ciół fil­ial­ny pw. św. Jana Chrz­ci­ciela w Wólce Husińskiej, z 1983 roku, murowany z pus­taków i białej cegły, wg pro­jek­tu Zyg­mun­ta Nowa­ka z Tomas­zowa Lubel­skiego, kry­ty blachą, poświę­cony 26 maja 1985 roku, przez bisku­pa lubel­skiego Bolesława Pyla­ka.

Koś­ciół fil­ial­ny pw. św. Bra­ta Alber­ta Chmielowskiego w Maj­danie Wielkim, z 1983 roku, murowany, wg pro­jek­tu Zyg­mun­ta Nowa­ka, kry­ty blachą, wewnątrz wyłożony boaz­er­ią, poświę­cony 12 czer­w­ca 1988 roku przez bisku­pa Jana Śrutwę.

Koś­ciół fil­ial­ny pw. św. Domini­ka w Dominikanów­ce, wybu­dowany w lat­ach 1983–1988, murowany, wg pro­jek­tu Zyg­mun­ta Nowa­ka, kry­ty blachą, poświę­cony 12 maja 1988 roku przez bisku­pa Jana Śrutwę.

Koś­ciół fil­ial­ny pw. Miłosierdzia Bożego w Jac­ni, wznie­siony w lat­ach 1983–1991, wg pro­jek­tu Zyg­mun­ta Nowa­ka, murowany, kry­ty blachą, wewnątrz wyłożony boaz­er­ią, poświę­cony 30 czer­w­ca 1991 roku przez bisku­pa lubel­skiego Bolesława Pyla­ka w asyś­cie bisku­pa pod­lask­iego Jana Mazu­ra.

Dominikanie w Kras­no­brodzie (1664–1864)
Dominikanie zostali sprowadzeni do Kras­no­bro­du z Janowa Ordy­nack­iego (obec­nie Janów Lubel­s­ki), w 1664 roku,w celu utworzenia prze­ci­wwa­gi dla rozwi­ja­jącego się w mieś­cie protes­tantyz­mu. 23 listopa­da ówczes­ny właś­ci­ciel mias­ta – woje­w­o­da san­domier­s­ki Jana Zamoys­ki – wys­taw­ił doku­ment dają­cy pod­stawy prawne do założe­nia klasz­toru dominikańskiego w Kras­no­brodzie. Oprócz prowadzenia dzi­ałal­noś­ci dusz­paster­skiej, zakon­ni­cy utrzymy­wali młyn, a także browar i kar­czmę „wszelkiego trunku”.

Początkowo dominikanie rezy­dowali w drew­ni­anym koś­ciele, pobu­dowanym w lesie, w miejs­cu objaw­ienia NMP. Budynek ten, spalony pod koniec 1680 roku przez Tatarów, został odbu­dowany w lat­ach 1690–1699 z fun­dacji Marii Kaz­imiery z Zamoys­kich Sobieskiej. Wznie­siona wów­czas murowana świą­ty­nia w sty­lu barokowym ist­nieje do dziś, wraz z zespołem klasz­tornym dominikanów, w skład którego wchodzi także ale­ja wysadzana drze­wa­mi, prowadzą­ca do złąc­zonych ze sobą dwóch kaplic „na wodzie”. Wokół zespołu pow­stała też wieś Pod­klasz­tor, początkowo nieza­leż­na od mias­ta, dziś tworzą­ca z nim jed­ną całość.

W 1673 roku przekazano pod opiekę dominikanów także drugą świą­tynię – miejs­ki koś­ciół parafi­al­ny przek­sz­tał­cony z dawnego zboru kalwińskiego.
W lat­ach 1780–1790 w klasz­torze kras­no­brodzkim zamieszkały siostry dominikan­ki ze ska­sowanego klasz­toru w Zamoś­ciu.
W 1864 roku, w wyniku represji po pow­sta­niu sty­czniowym, dominikanie zostali wypędzeni z Kras­no­bro­du, sank­tu­ar­i­um maryjne przekazano pod opiekę księżom diecez­jal­nym. Śla­dem 200-let­niej obec­noś­ci dominikanów w Kras­no­brodzie jest m.in. topon­im – nazwa wsi Dominikanówka zna­j­du­jącej na ziemi­ach należą­cych niegdyś do zakonu.

Objaw­ienia NMP, kult maryjny w Kras­no­brodzie
Kras­no­bród jest znanym na Lubel­szczyźnie cen­trum kul­tu maryjnego i miejscem piel­grzymkowym. Począt­ki kul­tu maryjnego się­ga­ją tu XVII wieku. W cza­sie, gdy Kras­no­bród był włas­noś­cią Zamoys­kich, w pob­liskim lesie, 5 sierp­nia 1640 roku, w świę­to Mat­ki Boskiej Śnieżnej, młode­mu mieszkań­cowi wsi Szarowola, Jakubowi Ruszczykowi, objaw­iła się Najświęt­sza Maria Pan­na. Cier­pią­cy od lat na epilep­sję Ruszczyk odwiedzał wiele miejsc świę­tych, mod­ląc się o uzdrowie­nie, jed­nakże dopiero w lesie pod Kras­no­bro­dem, jego proś­by zostały wysłuchane. Zgod­nie z nakazem Maryi, Jakub w miejs­cu objaw­ia­nia wys­taw­ił fig­urę, która wkrótce została otoc­zona kul­tem przez miejs­cową lud­ność. W listopadzie 1648 roku miejsce to zostało zde­wastowane przez Koza­ków Bohdana Chmiel­nick­iego. Zniszc­zono fig­urę, wycię­to pob­liskie drze­wa, zrabowano też liczne wota. Wios­ną 1649 roku w cza­sie porząd­kowa­nia zgliszczy, w pośniegowym bło­cie znaleziono tu obrazek (o wymi­arach 9 x 14 cm), który nie uległ zniszcze­niu, co zostało uznane za cud.

W tym samym roku księż­na Katarzy­na Zamoys­ka ufun­dowała w lesie, w miejs­cu objaw­ień, drew­ni­any koś­ciółek pw. Naw­iedzenia Najświęt­szej Marii Pan­ny. Umieszc­zono w nim odnaleziony obrazek Mat­ki Bożej, odtąd nazy­wanej Kras­no­brodzką. W roku 1654 biskup chełm­s­ki Stanisław Pstrokońs­ki wysłał do Kras­no­bro­du komisję, która po wysłucha­niu świad­ków miała ustal­ić prawdzi­wość objaw­ień. W 1671 roku biskup chełm­s­ki Jacek Świę­ci­c­ki stwierdz­ił kult obraz­ka. Nowy koś­ciółek został wys­taw­iony w tym samym miejs­cu w 1664 roku, z fun­dacji Jana Zamoyskiego, i przekazany dominikanom. Po spale­niu go przez Tatarów i Koza­ków Doroszen­ki w 1673 roku, obrazek został prze­nie­siony do koś­cioła ormi­ańskiego w Zamoś­ciu, by wró­cić do Kras­no­bro­du, do odbu­dowanego koś­ciół­ka, który ponown­ie został zniszc­zony w 1680 roku.

W 1680 roku łas­ki uzdrowienia doz­nała w Kras­no­brodzie Maria Kaz­imiera z Zamoys­kich (Marysień­ka Sobies­ka). Jako dowód wdz­ięcznoś­ci ufun­dowała w miejs­cu dawnej drew­ni­anej budowli nową, murowaną świą­tynię, wznie­sioną w lat­ach 1690–1699 w sty­lu barokowym, która ist­nieje do dziś. Objaw­ie­nie NMP, jak też cud­owne uzdrowienia, szy­bko zaczęły ścią­gać do Kras­no­bro­du licznych pąt­ników. Pod koniec XVIII wieku z miastecz­ka rzemieśl­nic­zo-hand­lowego przek­sz­tał­cił się Kras­no­bród w ośrodek piel­grzymkowy, sta­jąc się pon­ad­lokalnym cen­trum kul­tu maryjnego (obok Leża­js­ka, Sokala czy Cheł­ma). Sława Kras­no­bro­du rosła również dzię­ki cud­ownej wodzie wytrysku­jącej ze zbocza wzgórza, w miejs­cu objaw­ienia się Mat­ki Boskiej. Gdy w 1864 roku, w wyniku represji po pow­sta­niu sty­czniowym, dominikanie zostali wypędzeni z Kras­no­bro­du, a opiekę nad sank­tu­ar­i­um prze­jęli księża diecez­jal­ni. Choć w lat­ach zaborów nastąpił spadek licz­by piel­grzymek, po odzyska­niu niepodległoś­ci w 1918 roku nastąpiło ponowne oży­wie­nie kul­tu maryjnego w Kras­no­brodzie.

W cza­sie oku­pacji, gdy w zniszc­zonym budynku świą­tyni Niem­cy urządzili mag­a­zyn zbożowy, cud­owny obrazek NMP został pota­jem­nie umieszc­zony w pałacu Kaz­imierza Fudakowskiego, ówczes­nego właś­ci­ciela osady. Po wojnie wró­cił on ponown­ie na swo­je miejsce. W 1964 roku odbyło się poświęce­nie kopii cud­ownego obraz­ka, wyko­nanej przez prof. Tadeusza Kor­pala z Krakowa. 4 lip­ca 1965 roku ówczes­ny biskup lubel­s­ki Piotr Kałwa dokon­ał koronacji cud­ownego obraz­ka oraz jego kopii, na prawach papies­kich.

Od tego cza­su nastąpiło nasile­nie się kul­tu maryjnego, a ośrodek zyskał miano Małej Częs­to­chowy. Każdego roku przy­by­wa­ją tu liczni piel­grzy­mi, naw­iedza­ją­cy także inne miejs­ca związane z kul­tem, m.in. Kaplicę Objaw­ień Na Wodzie, kaplicę św. Rocha i Kalwar­ię Kras­no­brodzką.
Główną uroczys­toś­cią religi­jną, na którą przy­by­wa­ją piel­grzy­mi jest odpust w dni­ach 1 i 2 lip­ca, nazy­wany świętem Mat­ki Bożej Jagod­nej. Głównym wydarze­niem uroczys­toś­ci jest pro­ces­ja noc­na, rozpoczy­na­ją­ca się o godz. 21, pod­czas której cud­owny obrazek Mat­ki Bożej Kras­no­brodzkiej nie­siony jest trasą wzdłuż alei Naw­iedza­nia Najświęt­szej Marii Pan­ny do Kapl­i­cy Objaw­ień Na Wodzie, gdzie ok. półno­cy odpraw­iana jest uroczys­ta msza świę­ta. Drugiego dnia odby­wa się uroczys­ta suma odpus­towa, odpraw­iana na ołtarzu polowym zna­j­du­ją­cym się na placu przykoś­ciel­nym, a także dru­ga, mniejsza pro­ces­ja.
Drugim ważnym wydarze­niem religi­jnym ścią­ga­ją­cym do Kras­no­bro­du rzesze piel­grzymów, jest odpust ku czci św. Rocha, odby­wa­ją­cy się w pier­wszą niedzielę po 15 sierp­nia. W odd­alonej około 4 km od klasz­toru kapl­i­cy św. Rocha odpraw­iana jest uroczys­ta suma.
Insty­tuc­je koś­cielne innych wyz­nań

Wyz­nanie mojżes­zowe
Od początku ist­nienia mias­ta osied­lali się w nim Żydzi. Praw­dopodob­nie już pod koniec XVI wieku w mieś­cie została wznie­siona syn­a­goga, dzi­ała­ją­ca do cza­sów oku­pacji, zniszc­zona ostate­cznie przez Niem­ców w 1943 roku. W mieś­cie dzi­ałał też bet hamidrasz, zbu­dowany obok syn­a­go­gi, praw­dopodob­nie w tym samym co ona okre­sie. Został zniszc­zony w cza­sie I wojny świa­towej, a następ­nie odbu­dowany w okre­sie między­wo­jen­nym i ostate­cznie zniszc­zony przez Niem­ców w cza­sie oku­pacji. W mieś­cie zna­j­dował się także dru­gi bet hamidrasz oraz kirkut, myk­wa i jat­ki.

Kalwinizm
Począwszy od 1595 roku, przez niemal sto lat Kras­no­bród był ważnym ośrod­kiem innowier­czym. Dzi­ałał tu zbór utwor­zony w miejs­cu katolick­iego koś­cioła parafi­al­nego. Po upad­ku kalwiniz­mu w drugiej połowie XVII wieku, zbór kalwińs­ki zamieniono z powrotem na koś­ciół katolic­ki.

Pra­wosław­ie
Od początku ist­nienia mias­ta mieszkała tu także niewiel­ka gru­pa pra­wosławnych Rus­inów. Co najm­niej od 1750 roku ist­ni­ała tu drew­ni­ana cerkiew, zastą­pi­ona w 1870 roku wznie­sioną z inic­jaty­wy władz cars­kich dużą cerk­wią murowaną. Moż­na przy­puszczać, iż budowa cerk­wi miała prze­ci­wdzi­ałać roz­wo­jowi Kras­no­bro­du jako ośrod­ka piel­grzymkowego i cen­trum kul­tu maryjnego.
Inne obiek­ty o charak­terze obrzę­dowym i kul­towym

Stary kirkut został założony w Kras­no­brodzie najpraw­dopodob­niej wkrótce po osiedle­niu się w mieś­cie lud­noś­ci wyz­na­nia mojżes­zowego, tj. w 2 połowie XVI wieku. Dzi­ała­ją­ca do koń­ca XVIII wieku nekropo­lia zna­j­dowała się poza obrębem miastem. W cza­sie II wojny świa­towej cmen­tarz został niemal całkowicie zniszc­zony, do dziś zachował się jeden nagrobek. Po zamknię­ciu starego cmen­tarza, na początku XIX wieku w Kras­no­brodzie założono nowy kirkut. Był on usy­tuowany na wzniesie­niu, przy drodze prowadzącej do Wól­ki Husińskiej, na połud­nie od mias­ta. Nekropo­lia była użytkowana do cza­sów oku­pacji. Została całkowicie zniszc­zona przez oku­pan­tów, którzy wyko­rzys­tali pochodzące stąd macewy do utwardza­nia dróg. Do dziś przetr­wały jedynie szcząt­ki dwóch macew. Teren dawnego kirku­tu poras­ta las.

W okre­sie między­wo­jen­nym w mieś­cie zna­j­dowała się także myk­wa oraz rzeź­nia rytu­al­na.

Szkoły o charak­terze wyz­nan­iowym

Za sprawą Andrze­ja Leszczyńskiego, od koń­ca XVI wieku do lat 70. XVII stule­cia Kras­no­bród był sil­nym ośrod­kiem kalwiniz­mu. Kalwi­ni położyli ogromne zasłu­gi dla roz­wo­ju oświaty w mieś­cie – dzi­ałała tu tzw. szkoła duża i szkoła mała, określane jako jedne z bardziej znanych zakładów oświa­towych w ówczes­nej Małopolsce.

Począwszy od ostat­niej ćwier­ci XVI wieku, w mieś­cie dzi­ałały także ched­ery (żydowskie pry­watne szkoły wyz­nan­iowe dla chłopców w wieku 4–12 lat).
INSTYTUCJE ŚWIECKIE

Pra­wo składu, jar­mar­ki, tar­gi
W 1576 roku, dzię­ki staran­iom Andrze­ja Fir­le­ja, król Zyg­munt III Waza wraz prawem magde­burskim nadał mias­tu przy­wilej na orga­ni­zowanie sześ­ciu jar­marków rocznie oraz coty­god­niowych targów (we wtor­ki). Pra­wo urządza­nia targów zostało potwierd­zone przy­wile­jem króla Augus­ta II, z 9 sty­cz­nia 1702 roku, a następ­nie – po zaginię­ciu doku­men­tów w cza­sie wojen w XVII wieku – kole­jnym przy­wile­jem króla Augus­ta III w 1761 roku. Trady­c­ja targów wtorkowych przetr­wała do dnia dzisiejszego.

Towarzyst­wa i sto­warzyszenia o charak­terze kul­tur­al­nym, gospo­dar­czym, oświa­towym, sportowym
W 2 połowie XVIII wieku spośród insty­tucji użytecznoś­ci pub­licznej ist­ni­ał szpi­tal dla służ­by fol­war­cznej oraz szpi­tal powszech­ny, pełnią­cy funkcję przy­tułku dla ubogich. W mieś­cie dzi­ałał też osob­ny przy­tułek dla kobi­et, zwany „ogro­dem dla dewotek”.

W okre­sie między­wo­jen­nym w mieś­cie dzi­ało żydowskie Towarzyst­wo Kul­tur­al­no-Oświa­towe „Frei­heit”, pozosta­jące pod wpły­wem par­tii syjon­isty­cznej Poalej Syjon Praw­ica. Prowadz­iło ono pracę oświa­tową skierowaną do osób dorosłych w formie orga­ni­zowa­nia wykładów, odczytów, kursów zawodowych. Orga­ni­zowano też kon­cer­ty oraz przed­staw­ienia teatralne i wyciecz­ki. W mieś­cie dzi­ałało też Żydowskie Sto­warzysze­nie Kul­tur­al­no-Oświa­towe „Javne”, będące pod wpły­wem nar­o­dowo-syjon­isty­cznej par­tii Mizrachi. Dzi­ałal­ność tej orga­ni­za­cji, obe­j­mu­ją­ca upowszech­ni­an­ie kul­tu­ry żydowskiej poprzez prowadze­nie kursów oświa­towych, uni­w­er­sytetów ludowych, a także bib­liotek czytel­ni i klubów, była również skierowana do osób dorosłych. W mieś­cie dzi­ałały też liczne orga­ni­za­c­je prowadzące dzi­ałal­ność chary­taty­wną, m.in. „Bikur Cholim” (Towarzyst­wo Pielęg­nowa­nia Chorych), a także żydows­ka bib­liote­ka pub­licz­na z czytel­nią, przy której dzi­ałało koło dra­maty­czne.

Szkoły świeck­ie
Na przełomie XIX i XX wieku w Kras­no­brodzie dzi­ałała szkół­ka ele­men­tar­na, do której – jak pisze autor hasła „Kras­no­bród” zamieszc­zonego w Słown­iku geograficznym Królest­wa Pol­skiego (pod red. Bro­nisława Chle­bowskiego, Józe­fa Krzy­wick­iego) – „dzieci niezbyt licznie uczęszcza­ją”. W okre­sie między­wo­jen­nym dzi­ałała tu szkoła powszech­na, do której oprócz dzieci wyz­na­nia rzym­skoka­tolick­iego, uczęszcza­ły także dzieci żydowskie. W okre­sie tym, obok ched­erów, tj. trady­cyjnych żydows­kich szkół wyz­nan­iowych, w mieś­cie dzi­ałała także świec­ka szkoła powszech­na „Javne”, pozosta­ją­ca pod wpły­wem syjon­isty­cznej orga­ni­za­cji Mizrachi. Dzi­ałal­ność oświa­tową przez­nac­zoną dla osób dorosłych prowadz­iło też żydowskie Towarzyst­wo Kul­tur­al­no-Oświa­towe „Frei­heit”. W lat­ach 30. w mieś­cie dzi­ałało też Sto­warzysze­nie „Tar­but”, zaj­mu­jące się dzi­ałal­noś­cią oświa­tową.

Par­tie i orga­ni­za­c­je patri­o­ty­czne (nar­o­dowe, wyz­woleńcze, pow­stańcze)
W okre­sie między­wo­jen­nym w Kras­no­brodzie dzi­ałało wiele żydows­kich par­tii poli­ty­cznych i orga­ni­za­cji. Szczególne znacze­nie miały par­tie syjon­isty­czne (Syjoniś­ci Ogól­ni, „Mizrachi” Poalej Syjon Lewica), przy których funkcjonowały przy­budów­ki młodzieżowe (m.in. orga­ni­za­c­ja „He-Haluc” i „Hanoar Hazioni”). W Kras­no­brodzie dzi­ałała też żydows­ka robot­nicza par­tia „Bund”, a także taj­na komór­ka niele­gal­nej Par­tii Komu­nisty­cznej.
URBANISTYKA

Obec­nie Kras­no­bród jest siedz­ibą gminy Kras­no­bród, należącej od 1 sty­cz­nia 1999 roku do powiatu zamo­jskiego w wojew­ództwie lubel­skim (wcześniej wojew­ództ­wo zamo­jskie). Gmi­na o powierzeni 12 485 ha, liczy obec­nie ok. 7,5 tys. mieszkańców, w samym mieś­cie –ok. 3 tys. osób (2007 rok).
Do gminy Kras­no­bród należą następu­jące miejs­cowoś­ci: Kras­no­bród, Pod­klasz­tor, Maj­dan Wiel­ki, Maj­dan Mały, Dominikanówka, Klocówka, Hutków, Zielone, Stara Huta, Hucisko, Malewszczyz­na, Hut­ki, Kac­zor­ki, Potok Sender­ki, Wól­ka Husińs­ka, Grab­nik oraz Szur.

Gmi­na Kras­no­bród podzielona jest na 17 sołectw: Dominikanówka, Grab­nik, Hucisko, Hut­ki Namule, Hutków, Kaczór­ki, Kras­no­bród, Malewszczyz­na, Maj­dan Mały, Maj­dan Wiel­ki, Nowa Wieś, Pod­klasz­tor, Potok Sender­ki, Stara Huta, Szur, Wól­ka Husińs­ka, Zielone. Najwięk­szy­mi miejs­cowoś­ci­a­mi pod wzglę­dem powierzch­ni są: Maj­dan Wiel­ki (1444 ha), Kras­no­bród (1047 ha) i Hutków (929,4 ha).

Pow­stanie i główne fazy roz­wo­ju
Dokład­na data pow­sta­nia Kras­no­bro­du nie jest znana, choć, jak twierdzą niek­tórzy badacze, nazwa miejs­cowoś­ci wskazy­wać może na jej późnośred­niowieczny rodowód. Powszech­nie przyj­mu­je się, iż Kras­no­bród został założony praw­dopodob­nie ok. połowy XVI wieku, z pewnoś­cią nie później niż w 1576 roku, jako ośrodek hand­lowo-rzemieśl­niczy dla rozległych włoś­ci obe­j­mu­ją­cych kilka­naś­cie wsi. Praw­dopodob­nie w 1576 roku ośrodek otrzy­mał prawa miejskie magde­burskie.

Utrzy­mu­ją­cy się do dziś podzi­ał miejs­cowoś­ci na miasteczko właś­ci­we, Podza­mek i Pod­klasz­tor, uksz­tał­tował się w XVII wieku, kiedy to Podza­mek wyrósł wokół rezy­dencji właś­ci­cieli dóbr, zaś Pod­klasz­tor rozwi­jał się jako wieś w sąsiedztwie zespołu dominikańskiego.

W lat­ach 60. XVIII wieku w Kras­no­brodzie zna­j­dował się czworokąt­ny rynek, na którym mieś­cił się ratusz z siedz­ibą mag­i­s­tratu, drew­ni­any koś­ciół i cerkiew, murowana syn­a­goga. W mieś­cie zna­j­dowały się ulice: Józe­fows­ka, Cio­tusza­ńs­ka, Hutec­ka i wyz­nac­zona najpóźniej uli­ca Klasz­tor­na, a także dwa przed­mieś­cia: Pias­ki i Nowa Osa­da.

Zespół dwors­ki rozwi­jał się na zachód od mias­ta, nad stawem utwor­zonym z rozlewiska rze­ki Wieprz, w miejs­cu zwanym Podza­mek, zaś od 1664 roku w miejs­cu objaw­ień NMP z 1640 roku – rozwi­jał się koś­ciół i klasz­tor dominikanów wraz z wsią Pod­klasz­tor.

Charak­terysty­ka układu urban­isty­cznego
Kras­no­bród posi­a­da sprzężony układ urban­isty­czny złożony z połąc­zonych ze sobą trzech zespołów:
1) właś­ci­wego miastecz­ka składa­jącego się z rynku i zabu­dowy przyrynkowej,
2) zespołu dworskiego zwanego Podza­mek złożonego z pałacu otoc­zonego parkiem i obsz­ernego fol­warku,
3) zespołu klasz­tornego wraz z ale­ją prowadzącą do Kapl­i­cy Objaw­ień Na Wodzie.

Najs­tarszym ze współt­worzą­cych miasteczko ele­men­tów jest zespół dwors­ki, położony na zachód od mias­ta, w rozlewisku rze­ki Wieprz. Skła­da się on z pałacu, otoc­zonego parkiem, stawu z młynem wod­nym oraz rozległego fol­warku. Przy­puszcza się, że pałac pow­stał w miejs­cu pier­wot­nego dworu lub zameczku o charak­terze obron­nym, należącego do Fir­lejów i pochodzącego być może jeszcze z cza­sów sprzed lokacji, po którym do dziś nie zachowały się żadne śla­dy mate­ri­alne. Wskazy­wać może na to m.in. nazwa „Podza­mek”.

Nieco późnej (w 2 połowie XVI wieku) pow­stało samo miasteczko z rynkiem na planie kwadratu i samorzut­nie rozwi­ja­jącą się zabu­dową pozarynkową.
Od 1664 roku, na połud­niowy-wschód od miastecz­ka zaczął rozwi­jać się zespół klasz­torny dominikanów, wraz ale­ją z cztere­ma rzę­da­mi drzew i kapli­ca­mi, prowadzącą do kapl­i­cy na wodzie wznie­sionej w miejs­cu objaw­ień NMP. Wokół tego zespołu rozwi­jała się też wieś nazwana późnej Pod­klasz­tor, będą­ca obec­nie częś­cią mias­ta.

Kras­no­bród uległ poważnym zniszczeniom w cza­sie I wojny świa­towej, zaś w cza­sie II wojny i oku­pacji został niemal całkowicie zde­wastowany. Wskutek prowad­zonej bez­planowo odbu­dowy, utracił swój pier­wot­ny układ urban­isty­czny i dawne oblicze architek­ton­iczne, choć trady­cyjny układ przestrzen­ny współt­wor­zony przez trzy ele­men­ty: dwór – mias­to – zespół klasz­torny, jak też prze­bieg głównych trak­tów komu­nika­cyjnych, nie zostały przek­sz­tał­cone w sposób nieod­wracal­ny.

Początkowo Kras­no­bród posi­adał zabu­dowę niemal w całoś­ci drew­ni­aną. W 1860 roku, na 133 ist­nieją­cych tu budynków, zaled­wie 8 było murowanych i należy przy­puszczać, że były to zapewne obiek­ty dworskie. Zabu­dowa Kras­no­bro­du przy­pom­i­nała najpewniej zachowaną do dziś architek­turę Gora­ja. Domy przy pierze­jach rynkowych były ustaw­ione szczy­towo, miały pod­cienia wsparte najczęś­ciej na pię­ciu pro­filowanych słu­pach. Były przykryte dacha­mi naczółkowy­mi z wyraźnie wysunię­ty­mi daszka­mi okapowy­mi. Ist­ni­ały tu także nieliczne domy z dacha­mi dwus­pad­owy­mi, z mieszkalny­mi pod­dasza­mi. Zabu­dowa ta uległa całkowite­mu zniszcze­niu w cza­sie I wojny świa­towej. W trak­cie odbu­dowy prowad­zonej po 1818 roku jedynie częś­ciowo naw­iązano do wcześniejszych trady­cji architek­ton­icznych. Odbu­dowywane przy rynku domy z pod­cieni­a­mi, ustaw­ione zostały nie w układzie szczy­towym, lecz w kaleni­cowym, tj. dłuższą ścianą pod­cieniową do pierzei. Dachy dwus­pad­owe zastąpiły trady­cyjne dachy naczółkowe, pojaw­iły się też liczne mieszkalne fac­jat­ki, niekiedy z ganka­mi zna­j­du­ją­cy­mi się pon­ad dol­ną częś­cią połaci dachowej. Zabu­dowa z okre­su między­wo­jen­nego została całkowicie zniszc­zona w cza­sie II wojny świa­towej i oku­pacji, zaś wskutek bez­planowej odbu­dowy w okre­sie powo­jen­nym, miasteczko utraciło wcześniejszy układ przestrzen­ny i ory­gi­nal­ny charak­ter urban­isty­czno-architek­ton­iczny.

Wyróż­ni­a­jące się obiek­ty
Zespół klasz­torny oo. dominikanów, Kapli­ca Objaw­ień, zespół pała­cowo-parkowy na Podzamku, zespól kilku­nas­tu fig­ur i kapliczek.

ETNOGRAFIA

Wykaz zabytków architek­tu­ry ludowej

Spich­lerz, mod­rzewiowy, kry­ty gontem, z 1795 roku, w środ­ku ekspozy­c­ja wieńców dożynkowych.
Drew­ni­ane płu­gi i brony, sprzęt tkac­ki, mal­owane domowe skrzynie i kufry do prze­chowa­nia odzieży, pszczele ule żło­bione w potężnych pni­ach jodły – eksponowane w dziale Etno­grafia przy Muzeum Wsi Kras­no­brodzkiej.

Sztu­ka ludowa, rękodzieło, rzemiosło i zaję­cia lud­noś­ci

Kalwaria Kras­no­brodz­ka, mieś­ci się w pobliżu klasz­toru, u pod­nóża Cheł­mowej Góry. Na zale­sionym sos­ną, świerkiem, jodłą i mod­rzewiem tere­nie o pow. ok. 2 ha zna­j­du­je się tu 16 stacji Męki Pańskiej z fig­u­ra­mi pon­ad­nat­u­ral­nej wielkoś­ci (w sum­ie – 84 posta­cie) wyko­nany­mi z drew­na lipowego przez współczes­nego ludowego artys­tę, Luc­jana Borutę z Dro­hiczy­na, w 1981 roku.

Wieńce dożynkowe, których kolekc­ja mieś­ci się w zabytkowym, mod­rzewiowym, kry­tym gontem spich­lerzu z 1795 roku. Wieńce dożynkowe są dziękczynie­niem Bogu i Matce Bożej za dar chle­ba. Co roku we wrześniu odby­wa­ją się w Kras­no­brodzie dożyn­ki diecez­jalne, pod­czas których del­e­gac­je poszczegól­nych miejs­cowoś­ci z diecezji zamo­jsko-lubac­zowskiej przy­chodzą do koś­cioła w bar­wnych stro­jach ludowych z wień­ca­mi dożynkowy­mi. W ostat­nich lat­ach na uroczys­toś­ci dożynkowe przy­by­wa blisko 100 takich del­e­gacji. Niek­tóre wieńce pozosta­ją w kras­no­brodzkiej parafii, tworząc ekspozy­cję.

Twór­cy ludowi

Luc­jan Boru­ta z Dro­hiczy­na – poeta, autor fig­ur z drew­na lipowego do 16 stacji Kalwarii Kras­no­brodzkiej.

Mniejs­zoś­ci nar­o­dowe

Żydzi
Żydzi zaczęli osied­lać się w Kras­no­brodzie być może już ok. połowy XVI wieku, samodziel­na gmi­na pow­stała tu praw­dopodob­nie wkrótce po lokacji mias­ta w 1576 roku. Żydzi kras­no­brodz­cy zaj­mowali się przede wszys­tkim han­dlem i rzemiosłem, a także dzierżawą i prowadze­niem oper­acji finan­sowych. Pod koniec XVI wieku pow­stała tu syn­a­goga i dom mod­l­itwy, a także kirkut, myk­wa i jat­ki. Pod koniec XIX wieku Żydzi stanow­ili ok. 76–77 proc. lud­noś­ci mias­ta. Obok trady­cyjnej społecznoś­ci ortodoksyjnych Żydów, na początku XIX wieku w Kras­no­brodzie dzi­ałało kil­ka sekt chasy­dz­kich.

W sierp­niu 1920 roku w Kras­no­brodzie ukraińs­cy żołnierze dokon­ali gra­bieży mienia żydowskiego, a w wyniku starć zginęło 2 Żydów, a 50 zostało ran­nych.
W okre­sie między­wo­jen­nym w mieś­cie dzi­ałały ched­ery oraz dwie szkoły świeck­ie – „Javne” i „Tar­but”. W 2 połowie lat 30., na skutek naras­ta­jącego kryzy­su eko­nom­icznego oraz nasile­nia się nas­tro­jów anty­semic­kich, z Kras­no­bro­du wyemi­growała – głównie do Amery­ki Połud­niowej i Palestyny – znacz­na licz­ba Żydów.
Społeczność żydows­ka Kras­no­bro­du została zniszc­zona w lat­ach oku­pacji. Lik­widac­ja get­ta miała miejsce latem 1942 roku, kiedy to więk­szość Żydów kras­no­brodz­kich została prze­trans­portowana do obozu zagłady w Bełżcu, gdzie ponieśli śmierć w komorach gazowych. Część ocalałych Żydów została rozstrze­lana w październiku 1942 roku, pozostałych przewieziono do Zamoś­cia. W 1943 roku Niem­cy zniszczyli też kras­no­brodzką syn­a­gogę, dom mod­l­itwy i kirkut.

Kalwi­ni
W 1578 roku właś­ci­ciela­mi Kras­no­bro­du zostali Leszczyńs­cy, którzy przyjęli kalwinizm. Od 1585 roku w Kras­no­brodzie dzi­ałał zbór kalwińs­ki, na potrze­by którego w 1595 roku Andrzej Leszczyńs­ki odd­ał dzi­ała­ją­cy w mieś­cie drew­ni­any koś­ciół parafi­al­ny. W okre­sie od 2 połowy XVI wieku do lat 70. XVII wieku Kran­so­bród był sil­nym ośrod­kiem kalwiniz­mu, przeży­wa­jąc wów­czas okres najwięk­szego roz­wo­ju gospo­dar­czego. Zasługą kalwinów był także rozwój oświaty w Kras­no­brodzie. Dzi­ałały tu słynne szkoły kalwińskie („szkoła duża” i „szkoła mała”). 25 wrześ­nia 1638 roku obrad­ował tu syn­od kalwinów małopol­s­kich, zaś we wrześniu 1642 roku – syn­od prow­incjon­al­ny kalwinów. Ostat­ni syn­od kalwińs­ki odbył się tu w 1647 roku. W tym samym roku miejs­cowość przeszła na włas­ność Zamoys­kich, którzy sprowadzili do mias­ta dominikanów. Kil­ka lat późnej, w 1673 roku, gdy Kras­no­bród znalazł się w rękach rodu Tarnows­kich, nowi właś­ci­ciele znieśli kalwinizm, zaś budynek zboru przekaza­li z powrotem parafii katolick­iej.

Pra­wosławni
Od początku ist­nienia mias­ta mieszkała tu niewiel­ka gru­pa pra­wosławnych Rus­inów. W 1883 roku było ich tu pię­ciu, w 1910 roku w całej gminie Kras­no­bród zaled­wie jeden proc. lud­noś­ci pra­wosławnej, zaś w 1921 roku – nie było tu w ogóle pra­wosławnych. Mimo to, co najm­niej od 1750 roku ist­ni­ała tu drew­ni­ana cerkiew, zastą­pi­ona w 1870 roku wznie­sioną z inic­jaty­wy władz cars­kich dużą cerk­wią murowaną. Moż­na przy­puszczać, iż budowa cerk­wi miała prze­ci­wdzi­ałać roz­wo­jowi Kras­no­bro­du jako ośrod­ka piel­grzymkowego i cen­trum kul­tu maryjnego. W pob­liskim Potoczku, przy tamte­jszym koś­ciele, zna­j­dował się cmen­tarz pra­wosławny o powierzch­ni ok. 0,12 ha utwor­zony ok. 1870 roku.
ZABYTKI BUDOWNICTWA I ARCHITEKTURY

Zespół pała­cowo-parkowy na Podzamku
Zespół pała­cowo-parkowy zna­j­du­je się w zachod­niej częś­ci miastecz­ka, w miejs­cu zwanym Podza­mek, w mal­own­iczej dolin­ie. Obiekt wielokrot­nie niszc­zony (m.in. w cza­sie najaz­du szwedzkiego) i odbu­dowywany.
Zespół stanowi murowany, piętrowy budynek z kolum­nowym portykiem, przekry­ty łamanym dachem pol­skim, otoc­zony parkiem w sty­lu ang­iel­skim, rozłożonym na powierzch­ni 2 ha. Barokowy pałac, wznie­siony w 1 połowie XVII wieku., był wielokrot­nie prze­bu­dowywany. Zniszc­zony w 1914 roku pałac, został odbu­dowany w 1917 roku wg pro­jek­tu Jana Koszy­ca-Witkiewicza. Obec­nie posi­a­da wyraźne cechy sty­lu klasy­cysty­cznego. W lat­ach 70. XX wieku budynek został zaadap­towany na potrze­by Sana­to­ri­um Reha­bil­i­ta­cyjnego im. J. Kor­cza­ka, przez­nac­zonego dla dzieci reumaty­cznych.

Początkowo zna­j­dował się tu mały zamek lub dwór o charak­terze obron­nym, wznie­siony praw­dopodob­nie przez Fir­lejów i pochodzą­cy zapewne jeszcze sprzed cza­sów lokacji miastecz­ka. Kole­jny właś­ci­ciel Kras­no­bro­du Antoni For­tu­nat Tarnows­ki (od 1671 roku) prze­bu­dował stary dwór, przek­sz­tał­ca­jąc go w reprezen­ta­cyjną rezy­dencję. Pow­stał wów­czas barokowy pałac na planie kwadratu o bokach ok. 40 m, kry­ty wysokim czterospad­owym dachem pol­skim. Fasa­da budynku była deko­rowana pilas­tra­mi i kolum­na­mi z piaskow­ca. W rezy­dencji zna­j­dowała się kapli­ca, zaś na piętrze mieś­ciła się sala balowa.
Na przełomie XVIII i XIX wieku obiekt został ponown­ie prze­bu­dowany, zysku­jąc ele­men­ty sty­lu klasy­cysty­cznego. Obok ist­niejącego dworu dobu­dowano wów­czas ofi­cynę, którą zespolono z wcześniejszym budynkiem przy pomo­cy ćwierćkolis­tego łączni­ka w formie galerii otwartej od fron­tu arkada­mi, przekry­tej gontowym dachem.

W 1880 roku Kras­no­bród został zaku­pi­ony przez Kaz­imierza Fudakowskiego. Nowy właś­ci­ciel osiedlił się tu w 1911 roku, w ofi­cynie będącej wów­czas w znacznie lep­szym stanie niż główny budynek pała­cowy. W 1914 roku budyn­ki dworskie wraz za pałacem i świeżo urząd­zoną ofi­cyną zostały całkowicie spalone przez wyco­fu­jące się z osady wojs­ka rosyjskie. W 1917 roku Fudakows­ki rozpoczął częś­ciową rekon­strukcję obiek­tu, z wyko­rzys­taniem pro­jek­tu prze­bu­dowy przy­go­towanego przez Jana Koszczy­ca-Witkiewicza jeszcze w 1913 roku. Odbu­dowany salon został wyposażony w meble w sty­lu Lud­wi­ka XVI. Do rezy­dencji sprowad­zono też anty­ki należące niegdyś do książąt Oboleńs­kich, ura­towane z Peters­bur­ga jeszcze przed rewolucją, a także zbio­ry porce­lany kopen­hask­iej. Na ścianach zna­j­dowały się portre­ty członków rodziny Fudakows­kich, wyko­nane przez lubel­skiego malarza Hen­ry­ka Wier­cińskiego. W pałacu zna­j­dowała się też bib­liote­ka liczą­ca kil­ka tysię­cy wolu­minów. Pałac przetr­wał lata oku­pacji. Po wojnie majątek Fudakows­kich uległ reformie rol­nej. Część dóbr została przekazana na włas­ność chłopom, z częś­ci utwor­zono PGR, a pozostałą część zie­mi wraz z pałacem i trze­ma budynka­mi mieszkalny­mi prze­jęła Ubez­pieczal­nia Społecz­na w Zamoś­ciu. Po remon­cie, w budynku głównym prowad­zone były kolonie let­nie dla dzieci. W 1949 roku w budynku zor­ga­ni­zowano szkołę par­tyjną PPR. W 1950 roku pałac, park i budyn­ki fol­war­czne prze­jął Wojew­ódz­ki Wydzi­ał Zdrowia, który po gen­er­al­nym remon­cie zor­ga­ni­zował tu Sana­to­ri­um Prze­ci­w­gruźlicze dla Dzieci. W 1952 roku sana­to­ri­um zostało zlik­wid­owane, a na jego miejsce pow­stał Dom Zdrowia dla Dzieci. Od 1954 roku prowad­zony był kap­i­tal­ny remont budynków, w których w 1957 roku utwor­zono Sana­to­ri­um Reha­bil­i­ta­cyjne dla Dzieci Reumaty­cznych. Wios­ną 1958 roku w wyniku pożaru spowodowanego zwar­ciem elek­trycznym, budynek główny został częś­ciowo zniszc­zony, jed­nak już w lipcu tego samego roku, po prow­iz­o­rycznym remon­cie, sana­to­ri­um przyjęło dzieci na nowy tur­nus. W listopadzie 1971 roku został odd­any do użytku tzw. Nowy Paw­ilon na 120 miejsc. W 1978 roku sana­to­ri­um zostało przemi­anowane na Sana­to­ri­um Reha­bil­i­ta­cyjne dla Dzieci. Obec­nie w budynku pała­cowym mieś­ci się Samodzielne Pub­liczne Sana­to­ri­um Reha­bil­i­ta­cyjne dla dzieci im. Janusza Kor­cza­ka.

Zespół klasz­torny dominikanów z koś­ciołem pw. Naw­iedzenia NMP
Dominikanie zostali sprowadzeni do Kras­no­bro­du w 1664 roku przez ówczes­nego właś­ci­ciela mias­ta – woje­w­odę san­domier­skiego Jana Zamoyskiego. W dniu 23 listopa­da wys­taw­ił on doku­ment dają­cy pod­stawy prawne do założe­nia klasz­toru dominikańskiego w Kras­no­brodzie. Początkowo dominikanie rezy­dowali w drew­ni­anym koś­ciele, pobu­dowanym w lesie, w miejs­cu objaw­ienia NMP. Budynek ten, spalony pod koniec 1680 roku przez Tatarów, został odbu­dowany w lat­ach 1690–1699 z fun­dacji Marii Kaz­imiery z Zamoys­kich Sobieskiej jako wotum wdz­ięcznoś­ci za uzdrowie­nie. Koś­ciół jest połąc­zony z budynkiem klasz­tornym sto­ją­cym z jego lewej strony. W skład całego zespołu wchodzi także ale­ja wysadzana drze­wa­mi, prowadzą­ca do złąc­zonych ze sobą dwóch kaplic „na wodzie”, zna­j­du­ją­cych się w miejs­cu objaw­ienia się NMP.

Koś­ciół pw. Naw­iedzenia Najświęt­szej Marii Pan­ny, murowany z cegły, otynkowany, jed­non­a­wowy, barokowy. Przy prezbi­teri­um dwie zakrystie i skar­biec, nad nawą wieży­cz­ka na syg­naturkę. W 1778 roku dobu­dowano kruchtę wraz z bramą wg pro­jek­tu Jana Mauchera.
Nad wejś­ciem do koś­cioła zna­j­du­je się napis po łacinie:
Panu Najwięk­sze­mu i Najlep­sze­mu. Kosztem i nakła­dem Naj­jaśniejszej Marii Kaz­imiery Królowej Pol­s­ki, towarzysz­ki życia św. pamię­ci naj­jaśniejszego i najpotężniejszego w świecie Jana III Króla Pol­s­ki, jako wypełnie­nie ślubu za odzyskane w tym miejs­cu przed cud­ownym obrazkiem, a już bezpowrot­nie utra­cone zdrowie, ten świę­ty przy­bytek został wznie­siony ku czci Najświęt­szej Dziewicy Maryi i poświę­cony w roku 1699.

We wnętrzu pięć drew­ni­anych, późno­barokowych ołtarzy, tj. imponu­ją­cy ołtarz główny oraz cztery ołtarze boczne, wszys­tkie późno­barokowe. Ołtarz główny został wyko­nany z drew­na sos­nowego przez Jana Mauchera w lat­ach 1774–1776. Zna­j­du­ją się w nim cztery fig­ury przed­staw­ia­jące świę­tych: Jac­ka, Domini­ka, Win­cen­tego Fer­reriusza i Tomasza z Akwinu. W górnej częś­ci ołtarza wid­nieje obraz przed­staw­ia­ją­cy naw­iedze­nie św. Elż­bi­ety przez Mar­ię, pochodzą­cy z XVIII wieku. W cen­tral­nej częś­ci ołtarza zna­j­du­je się cud­owny obrazek Mat­ki Bożej Kras­no­brodzkiej, umieszc­zony na tle jego pow­ięk­szonej kopii, wokół obraz­ka są umieszc­zone liczne wota. Obrazek został znaleziony w miejs­cu objaw­ień NMP, po zniszcze­niu przez Koza­ków sto­jącej tu drew­ni­anej kapl­i­cy, wios­ną 1649 roku. Od strony for­mal­nej obrazek przy­pom­i­na zna­j­du­jące się w Pinakotece Monach dzieło bolońskiego artysty Francesco Rail­bolin­iego.

Ory­gi­nal­ny obrazek o wymi­arach 9 x 14 cm jest odbitką wyko­naną metodą met­alo­ry­t­niczą na papierze mszal­nym, przez niez­nanego auto­ra, w 1 połowie XVII wieku. Przed­staw­ia on Matkę Boską adoru­jącą leżące na zie­mi Dziecię Jezus. Mat­ka Boska z roz­puszc­zony­mi włosa­mi i ręka­mi złożony­mi na pier­si, Dzieciątko Jezus wycią­ga prawą rączkę w bło­gosław­ią­cym geś­cie. Nad posta­ci­a­mi Marii i Jezusa, w lewym rogu obraz­ka unosi się Duch św. w postaci gołębi­cy, w tle widoczny jest koś­ciół. Całość obraz­ka wypeł­nia różany ogród. U dołu obrazu zna­j­du­je się łacińs­ki napis: Dziecię piękniejsze od słoń­ca. Dziewica jak słońce jaśnieją­ca. Oglą­da­j­cie na niebie i na zie­mi Boga. Na ołtarzu, między kolum­na­mi, po obu stronach obraz­ka, zna­j­du­ją się napisy umieszc­zone w pozła­canych ramach: z lewej: Opuś­ciłaś las i wodę, toś miejsce obrała, znak to jest iż nas kochasz i dawniej kochała i z prawej strony: Pośrod­ku lasu mieszkasz, tu rze­ka łask płynie, niez­nana niegdyś w lesie, tu obóz twój słynie.

Późno­barokowe ołtarze boczne, wyko­nane przez Jana Mauchera w lat­ach 1774–1776: w pier­wszym po lewej stron­ie zna­j­du­je się obraz św. Józe­fa, w drugim – obraz św. Anny, przesła­ni­any obrazem św. W. Fer­reriusza. W pier­wszym ołtarzu po prawej stron­ie zna­j­du­je się obraz Mat­ki Boskiej Częs­to­chowskiej, przesła­ni­any cza­sowo obrazem Mat­ki Bożej Różań­cowej oraz obraz św. Jac­ka; w drugim ołtarzu mieszczą się obrazy św. Walen­tego i św. Fran­cisz­ka.
W koś­ciele zna­j­du­je się także tzw. ołtarz soborowy z ante­pedi­um z XVII wieku pochodzą­cy pier­wot­nie z pry­wat­nej kapl­i­cy Jana III Sobieskiego. Na ścianach zna­j­du­ją się obrazy 12 apos­tołów oraz obrazy przed­staw­ia­jące świę­tych: Antoniego, Mikoła­ja, Bartłomie­ja i Rocha.

Wewnątrz świą­tyni zna­j­du­je się także barokowa ambona w ksz­tał­cie wazy, chrz­ciel­ni­ca o mar­murowej pod­staw­ie z 1908 roku, zaś na chórze – 33-głosowe organy wyko­nane w 1975 roku przez Zyg­mun­ta Kamińskiego w Warsza­w­ie. W sezonie let­nim odby­wa­ją się tu kon­cer­ty organowe pod kierown­ictwem artysty­cznym wybit­nego organ­isty Mar­ka Kudlick­iego.

Klasz­tor dominikanów
Przy koś­ciele po lewej stron­ie zna­j­du­je się piętrowy budynek klasz­torny wznie­siony na planie kwadratu, jed­nym swym skrzy­dłem przyle­ga­ją­cy do budynku świą­tyni. Obec­nie obiekt ten jest użytkowany przez parafię – zna­j­du­ją się tutaj mieszka­nia księży, sale kat­e­chety­czne oraz – od 1948 roku – mieszka­nia sióstr ze zgro­madzenia Imienia Jezus. Na kory­tarzu górnego pię­tra klasz­toru mieś­ci się wys­tawa maryj­na, przed­staw­ia­ją­ca wszys­tkie pol­skie sank­tu­ar­ia maryjne. Na dol­nym kory­tarzu wys­tawa zdjęć z Zie­mi Świętej. Na ścianach stac­je Dro­gi Krzyżowej. Obok kance­larii wys­tawa sztu­ki sakral­nej.

Przed klasz­torem zna­j­du­ją się dwie fig­ury z piaskow­ca szy­dłowieck­iego, przed­staw­ia­jące Chrys­tusa Dobrego Pasterza i Jana Pawła II, wyko­nane w lat­ach 1997–1998 przez Andrze­ja Gontarza.

Z prawej strony koś­cioła zna­j­du­je się plac otoc­zony murem. Na placu tym, na murowanym podi­um, wybu­dowano ołtarz polowy, przy którym odby­wa­ją się doroczne uroczys­toś­ci maryjne.

Od strony północ­nej, do koś­cioła przyle­ga­ją budyn­ki klasz­torne. Na dol­nym kory­tarzu klasz­toru mieś­ci się wys­tawa z Zie­mi Świętej, zaś na piętrze – wys­tawa maryj­na przed­staw­ia­ją­ca sank­tu­ar­ia maryjne w Polsce.

Na dziedz­ińcu klasz­tornym stoi mod­rzewiowy, kry­ty gontem spich­lerz z 1795 roku, w którym mieś­ci się część ekspozy­cji lokalnego muzeum parafi­al­nego, z wys­tawą wieńców dożynkowych. Muzeum posi­a­da także ekspozy­cję: geo­log­iczną, przy­rod­niczą, wsi kras­no­brodzkiej i gar­ncar­ską.

Kapli­ca Objaw­ień Na Wodzie
Do kapl­i­cy usy­tuowanej ok. 500 m od klasz­toru prowadzi ale­ja Najświęt­szej Marii Pan­ny, zwana też Ale­ją Kasz­tanową. Usy­tuowane są przy niej kaplice: św. Onufrego (zbu­dowana na planie czterolist­nej kon­iczyny), oraz kaplice św. Anny i św. Antoniego. Pochodzą­ca z XVIII wieku Kapli­ca Na Wodzie, nazy­wana też Kaplicą Objaw­ień, zna­j­du­je się w miejs­cu, gdzie w 1640 roku Mat­ka Boża objaw­iła się Jakubowi Ruszczykowi. Obok kapl­i­cy zna­j­du­je się figu­ra przed­staw­ia­ją­ca to objaw­ie­nie.

Kapli­ca św. Rocha z Mont­pel­li­er
Drew­ni­ana kapli­ca kry­ta gontem, wybu­dowana w 1935 roku w sty­lu zakopi­ańskim z fun­dacji ówczes­nego właś­ci­ciela majątku – Kaz­imierza Fudakowskiego. Stanęła w miejs­cu starej, zniszc­zonej kapl­i­cy. Zna­j­du­je się ona w odległoś­ci ok. 2,5–3 km od klasz­toru, na tere­nie Kras­no­brodzkiego Parku Kra­jo­bra­zowego, na zboczu leśnym, w miejs­cu zwanym Zagórze. Wewnątrz zna­j­du­je się ołtarz z obrazem św. Rocha, pow­stały praw­dopodob­nie w XVII wieku we Francji i stanow­ią­cy najpewniej jeden z darów królowej Marysień­ki dla kras­no­brodzkiej świą­tyni. Obec­ny wygląd kapl­i­cy św. Rocha to efekt grun­townej prze­bu­dowy doko­nanej przez sen­a­to­ra Kaz­imierza Fudakowskiego w 1935 roku, zaś swój obec­ny wygląd zawdz­ięcza pro­boszc­zowi prała­towi ks. Romanowi Marszal­cowi.

Począt­ki kul­tu św. Rocha datu­ją się na XVII wiek i związane są z osobą Marii Kaz­imiery Sobieskiej. Według przekazów, pod­czas panu­jącej zarazy dżumy Marysień­ka ufun­dowała nad źródełka­mi kaplicę i kaza­ła umieś­cić w niej obraz św. Rocha – patrona ludzi chorych na choro­by zakaźne. Z kaplicą św. Rocha związane są też dzieje pow­sta­nia sty­czniowego. 24 mar­ca 1863 roku miała tu miejsce bit­wa pow­stańców z odd­zi­ału Lelewela-Borelowskiego z wojska­mi carski­mi. Pod­czas tych walk zginęło 43 pow­stańców. Odpust św. Rocha odby­wa się w niedzielę po 16 sierp­nia.

Kalwaria Kras­no­brodz­ka
W pobliżu klasz­toru, u pod­nóża Cheł­mowej Góry, zna­j­du­je się Kalwaria Kras­no­brodz­ka, składa­ją­ca się z szes­nas­tu stacji dro­gi krzyżowej. Ostat­nia stac­ja, usy­tuowana cen­tral­nie, upamięt­nia fakt zmartwych­w­sta­nia Jezusa. Mon­u­men­tal­nej wielkoś­ci fig­ury zostały wyko­nane z drew­na lipowego przez ludowego artys­tę Luc­jana Borutę z Dro­hiczy­na, będącego też autorem krzyża na Cheł­mowej Górze.

Cmen­tarz przykoś­ciel­ny z kaplicą, dzwon­nicą i fig­urą kami­en­ną z 1646 roku.

Cmen­tarz parafi­al­ny
Zna­j­du­ją się tu mogiły wojenne z okre­su pow­sta­nia sty­czniowego, a także I i II wojny świa­towej. Pom­nik z rzeźbą orła trzy­ma­jącego w dzio­bie wie­niec lau­rowy upamięt­nia 45 pow­stańców, którzy polegli w bitwach z wojska­mi rosyjski­mi w okre­sie od mar­ca 1863 do sty­cz­nia 1864 roku. Zna­j­du­ją się tu także mogiły 37 żołnierzy armii aus­tri­ack­iej i 50 żołnierzy rosyjs­kich poległych w 1915 roku, a także gro­by 491 żołnierzy Wojs­ka Pol­skiego poległych w cza­sie kam­panii wrześniowej.

Zespół kilku­nas­tu fig­ur i kapliczek zna­j­du­ją­cych się na uli­cach Kras­no­bro­du, wśród nich m.in.: figu­ra św. Win­cen­tego Fer­reriusza z 1779 roku (przy zbiegu ulic 3 Maja i Lelewela); figu­ra św. Jana Nepo­mu­ce­na z 1882 roku (przy ul. 3 Maja).

Spich­lerz mod­rzewiowy z 1795 roku.

ZABYTKI RUCHOME

Ołtarz główny w koś­ciele NMP, późno­barokowy, wyko­nany z drew­na sos­nowego przez Jana Mauchera w lat­ach 1774–1776. Zna­j­du­ją się w nim cztery fig­ury przed­staw­ia­jące świę­tych: Jac­ka, Domini­ka, Win­cen­tego Fer­reriusza i Tomasza z Akwinu. W górnej częś­ci ołtarza wid­nieje obraz przed­staw­ia­ją­cy naw­iedze­nie św. Elż­bi­ety przez Mar­ię, pochodzą­cy z XVIII wieku. W cen­tral­nej częś­ci ołtarza zna­j­du­je się cud­owny obrazek Mat­ki Bożej Kras­no­brodzkiej, umieszc­zony na tle jego pow­ięk­szonej kopii, wokół obraz­ka są umieszc­zone liczne wota.

Cztery ołtarze boczne w koś­ciele NMP, późno­barokowe, drew­ni­ane, wyko­nane przez Jana Mauchera w lat­ach 1774–1776. W pier­wszym ołtarzu po lewej stron­ie zna­j­du­je się obraz św. Józe­fa, w drugim ołtarzu – św. Anny, przesła­ni­any obrazem św. Win­cen­tego Fer­reriusza. W pier­wszym ołtarzu po prawej stron­ie zna­j­du­je się obraz Mat­ki Boskiej Częs­to­chowskiej, przesła­ni­any cza­sowo obrazem Mat­ki Bożej Różań­cowej oraz obraz św. Jac­ka; w drugim ołtarzu mieszczą się obrazy św. Walen­tego i św. Fran­cisz­ka.

Ołtarz soborowy w koś­ciele NMP, z ante­pedi­um z XVII wieku, pochodzą­cy pier­wot­nie z pry­wat­nej kapl­i­cy Jana III Sobieskiego.
Na ścianach świą­tyni zna­j­du­ją się obrazy dwu­nas­tu apos­tołów oraz obrazy przed­staw­ia­jące świę­tych: Antoniego, Mikoła­ja, Bartłomie­ja i Rocha.

Ambona w koś­ciele NMP: wewnątrz świą­tyni zna­j­du­je się także barokowa ambona w ksz­tał­cie wazy.

Ołtarz z obrazem św. Rocha w kapl­i­cy św. Rocha w Zagórzu.
Ołtarz z obrazem św. Rocha pow­stał praw­dopodob­nie w XVII wieku we Francji i stanow­ił najpewniej jeden z darów królowej Marysień­ki Sobieskiej.
WARTOŚCI NIEMATERIALNE

Wydarzenia i miejs­ca his­to­ryczne
Pałac w Podzamku był miejscem spotkań Marii Kaz­imiery Zamoyskiej (późniejszej Marysień­ki Sobieskiej) z Janem Sobieskim. Sobies­ki prze­by­wał tu m.in. w maju 1668 i czer­w­cu 1671 roku, stąd wysyłał listy do ukochanej. W kras­no­brodzkim pałacu prze­by­wali też m.in. król Stanisław Leszczyńs­ki i August II Moc­ny.
W cza­sie pow­sta­nia sty­czniowego, 24 mar­ca 1863 roku, odd­zi­ał pow­stańczy Marci­na Lelewela-Borelowskiego stoczył w pobliżu kapl­i­cy św. Rocha krwawą bitwę z Moskala­mi. W wyniku bitwy poległo 42 pow­stańców, nato­mi­ast Moskale stra­cili kilka­krot­nie więcej żołnierzy. Poległym pow­stań­com na ich mogile społeczeńst­wo Kras­no­bro­du w 1930 roku wys­taw­iło pom­nik kuty w kamie­niu. Przed­staw­ia on orła trzy­ma­jącego w dzio­bie roz­er­wane kaj­dany.

W cza­sie pier­wszej wojny świa­towej, 26 czer­w­ca 1915 roku została stoc­zona w Kras­no­brodzie bit­wa Aus­tri­aków z Ros­jana­mi. W trak­cie jej trwa­nia został zniszc­zony Kras­no­bród-Podza­mek i zna­j­du­ją­ca się tam rezy­denc­ja dziedz­i­ca Kaz­imierza Fudakowskiego. Poległych żołnierzy obu nacji zwycięz­cy Aus­tri­a­cy pochowali na miejs­cowym cmen­tarzu, staw­ia­jąc na grobach ist­niejące do dzisi­aj żelazne krzyże.

Kras­no­bród w cza­sie kam­panii wrześniowej prze­chodz­ił z rąk do rąk. We wrześniu 1939 roku miały miejsce w Kras­no­brodzie i okolicznych miejs­cowoś­ci­ach dwie bitwy stoc­zone z Niem­ca­mi przez pol­s­kich żołnierzy z Armii Lublin, Kraków i Mod­lin. W obiek­tach klasz­toru zlokali­zowano szpi­tal, w którym jed­nocześnie prze­by­wało około 2 tys. ran­nych żołnierzy pol­s­kich i niemiec­kich. Na miejs­cowym cmen­tarzu spoczy­wa­ją ciała 498 poległych pol­s­kich żołnierzy.

23 wrześ­nia 1939 roku odd­zi­ał kawa­lerii 25 Pułku Ułanów Wielkopol­s­kich w okol­i­cy Kapl­i­cy Na Wodzie stoczył zwycięską bitwę z kawa­ler­ią niemiecką, opanowu­jąc Kras­no­bród i umożli­wia­jąc innym wojskom prze­marsz dalej w kierunku grani­cy z Rumu­nią i Węgra­mi. Była to ostat­nia w his­torii Europy bit­wa, pod­czas której wal­czyły pomiędzy sobą odd­zi­ały kawa­lerii.

W lutym i mar­cu 1943 roku, w ramach akcji wysiedleńczej, Niem­cy pacy­fikowali Kras­no­bród, zaś 5 lip­ca wysiedlili więk­szość mieszkańców. Prze­ci­wko prowad­zonej akcji wysiedleńczej wys­tąpiły odd­zi­ały Armii Kra­jowej i Batal­ionów Chłop­s­kich, które stoczyły kil­ka bitew par­tyzanc­kich z Niem­ca­mi, m.in. pod Zaborecznem, Różą, Wojdą i Lasow­ca­mi.

Miejs­ca związane z wybit­ny­mi posta­ci­a­mi wraz z życio­rysa­mi poszczegól­nych postaci
Maria Kaz­imiera d’Arquien (1641–1716) – później: Marysień­ka Sobies­ka; była córką fran­cuskiego mark­iza Henry’ego Alber­ta de La Grange d’Arquien i Fran­cisz­ki de la Châtre. Do Pol­s­ki przy­była w wieku pię­ciu lat, jako dama dworu Lud­wi­ki Marii Gon­za­gi, żony króla Jana Kaz­imierza Wazy. W 1658 roku poślu­biła woje­w­odę san­domier­skiego Jana Sobiepana Zamoyskiego. Po jego śmier­ci, w 1665 roku wyszła za mąż za Jana Sobieskiego. Jako królowa Pol­s­ki (koronowana 2 lutego 1676 roku) wspier­ała poli­tykę mającą doprowadz­ić do sojuszu pol­sko-fran­cuskiego. W 1699 roku wyjechała do Rzy­mu, a następ­nie do Francji. Zmarła w sty­czniu 1716 roku w Blois.

Jan III Sobies­ki (1629–1696)
Jan III Sobies­ki, król pol­s­ki od 1674 roku, syn Jaku­ba, kasztelana krakowskiego i Teofili Daniłow­iczówny, woje­w­odzian­ki ruskiej, wnucz­ki het­mana S. Żółkiewskiego. Od 1648 roku wal­czył jako dowód­ca chorąg­wi pod Zborowem, Beresteczkiem, Żwańcem i Ochma­towem. W bitwie warsza­wskiej ze Szweda­mi (1656) dowodz­ił włas­nym pułkiem. W 1665 roku ożenił się z Mar­ią Kaz­imierą d’Arquien, w tym samym roku został marsza­łkiem koron­nym, zaś rok później otrzy­mał buławę het­mana pol­nego koron­nego. W 1667 roku przeprowadz­ił kam­panię prze­ciw wojskom tatarsko-koza­ckim, zakońc­zoną zwycięską obroną Pod­ha­jec, po której został mianowany het­manem wielkim koron­nym. W 1671 roku odniósł zwycięst­wa nad Tatara­mi pod Bracław­iem i Kalnikiem. W 1673 roku zwyciężył pod Chocimiem nad wojska­mi turecki­mi, co poz­woliło na częś­ciową rewiz­ję trak­tatu w Bucza­czu i przyniosło het­manowi koronę królewską po śmier­ci Michała Korybu­ta Wiśniowieck­iego. Po wstąpi­e­niu na tron dokon­ał zwro­tu w doty­chcza­sowej poli­tyce państ­wa. We Francji szukał sojuszni­ka do wal­ki z Bran­den­burgią o Prusy Wschod­nie i Aus­trią o Śląsk. Prze­ci­wko jego planom wys­tąpiła gru­pa mag­natów, pod naciskiem której król zawarł pol­sko-aus­tri­ack­ie przymierze, co przyniosło m.in. zwycięst­wo nad Turka­mi pod Wied­niem (1683). W 1686 roku Sobies­ki zawarł pokój wieczysty z Rosją.
Należał do najwybit­niejszych królów i dowód­ców wojskowych w his­torii Rzeczy­pospo­litej, był też mece­nasem kul­tu­ry i sztu­ki.

Nazwy his­to­ryczne
Podza­mek, Pod­klasz­tor, Dominikanówka

Leg­endy
Jed­na z miejs­cowych leg­end ludowych mówi o podziem­nym prze­jś­ciu wybu­dowanym w XVII wieku, prowadzą­cym od klasz­toru do pałacu w Podzamku. Prze­jś­cie to miało zapewnić bez­pieczeńst­wo zarówno mieszkań­com klasz­toru, jak i pałacu pod­czas częstych najazdów Tatarów i Koza­ków.
Według miejs­cowych leg­end prze­by­wa­ją­cy kilka­krot­nie w 1671 roku w pałacu w Podzamku Jan III Sobies­ki, sadz­ił włas­noręcznie najs­tarsze lipy ros­nące na tere­nie obec­nego sana­to­ri­um.
Wśród miejs­cowej lud­noś­ci krążą też leg­endy o skar­bie ukry­tym przez ostat­nich właś­ci­cieli pałacu – rodz­inę Fudakows­kich.

Trady­cyjne umiejęt­noś­ci i zaję­cia lud­noś­ci mające wpływ na życie społecznoś­ci lokalnej
Gar­ncar­st­wo kras­no­brodzkie
Począwszy od XVII wieku, Kras­no­bród był słyn­nym ośrod­kiem gar­ncar­skim. Na przełomie XVIII i XIX wieku wyt­warzano tu gonty, kafle porce­lanowe (do 1886 roku). Ostat­ni gar­ncarz zmarł w 1985 roku. W miejs­cowym muzeum zna­j­du­je się ekspozy­c­ja pokazu­ją­ca kun­szt artysty­czny zanika­jącego rzemiosła. Wśród muzeal­iów zna­j­du­ją się m.in. tzw. siwa­ki, ozdob­ne dzbanusz­ki i dwój­ni­a­ki, a także zwierzę­ta i ptasz­ki, tzw. zezule.
Eksponaty pochodzą z pamiątek rodzin­nych po nieżyją­cych już gar­ncar­zach.

Meblarst­wo
Wyt­warzano tu deko­rowane roślin­ny­mi orna­men­ta­mi tzw. skrzynie kras­no­brodzkie. Na przełomie XVIII i XIX wieku dzi­ałała tu fab­ry­ka mebli gięt­kich i posadzek.
MUZEA – ARCHIWALIA – KSIĘGOZBIORY – KOLEKCJE PRYWATNE

Kras­no­brodzkie Muzeum Parafi­alne
Pow­stało w lat­ach 1989–1994 z inic­jaty­wy ks. Romana Marszal­ca. Zna­j­du­je się tam sześć ekspozy­cji, w tym m.in. etno­graficz­na – gro­madzą­ca dawne sprzę­ty gospo­dar­cze (płu­gi, brony, sprzęt tkac­ki, skrzynie i kufry do prze­chowa­nia odzieży) i pale­on­to­log­icz­na – gro­madzą­ca skamieni­ałoś­ci roślin i zwierząt, w sum­ie pon­ad sto eksponatów pochodzą­cych z kras­no­brodz­kich kamieniołomów; gar­ncar­s­ka – pokazu­ją­ca kun­szt artysty­czny tego trady­cyjnego dla Kras­no­bro­du, a obec­nie zanika­jącego rzemiosła; a także ekspozy­c­ja przy­rod­nicza, prezen­tu­ją­ca pon­ad 250 gatunków roślin i wiele gatunków zwierząt wys­tępu­ją­cych na tere­nie Roz­tocza. W osob­nym pomieszcze­niu, tj. w zabytkowym spich­lerzu z 1795 roku, mieś­ci się kolekc­ja wieńców dożynkowych wyt­warzanych przez lokalnych twór­ców.

 

Redakcja: Monika Śliwińska